print pagina

Voor haar eerste eigen voorstelling, Ueberflieger, liet actrice en theatermaker Katja Dreyer zich inspireren door een jonge amateurpiloot die tijdens de Koude Oorlog in een Cessna landde op het Rode Plein.
door Vincent Kouters

In 1987 was Katja Dreyer getuige van een idealistische daad die haar zo aangreep dat ze 23 jaar later besloot er een voorstelling over te maken. Een amateurpiloot uit Hamburg, ene Matthias Rust, vloog met een sportvliegtuigje naar Moskou, dwars door de Sovjetluchtafweer. Een symbolische daad, die een brug sloeg tussen Oost en West.
De vraag die Dreyer (1974) in haar performance Ueberflieger bezighoudt, is of Rusts actie iets heeft bijgedragen aan de val van Berlijnse muur, twee jaar later. ‘Ik vraag mij af in hoeverre een individu invloed kan hebben op de wereldgeschiedenis. En deze misschien zelfs kan veranderen.’ Ze was dertien jaar oud toen ze Rust zag landen op het Rode Plein. ‘Ik zag het thuis op televisie, met mijn ouders, direct nadat hij was geland. Wij woonden toen in West-Berlijn, in Charlottenburg.

Het ontlokte zeer verschillende reacties binnen de familie. Mijn vader riep: ‘Wat een idioot, hij had een oorlog kunnen veroorzaken!’ Mijn moeder, die gevlucht was uit Slowakije, zei: ‘Ik was mijn leven lang bang voor de muur en nu vliegt hij er gewoon overheen.’ Ik was gefascineerd in hoe hij zijn mening uitte. Dat deed hij op een poëtische en theatrale manier die ik nog niet eerder had gezien.’ Het inspireerde Dreyer, die eerder als actrice werkte met Ivana Müller, tot haar eerste eigen voorstelling. ‘Ik bedacht Ueberflieger ten tijde van de twintigste verjaardag van de val van de muur. Er waren toen allerlei discussies gaande over de Wiedervereinigung. Deze deden mij weer aan Rust en zijn dubieuze actie denken. Ik besloot te achterhalen wat er na al die tijd van hem en zijn ideeën over was.’
Ze maakte een ‘simpele vertelvoorstelling’, zoals ze zelf zegt. Door middel van kleine beetjes film, animatie, interviewfragmenten en haar eigen teksten weeft ze de mondiale en haar persoonlijkegeschiedenis door elkaar. Haar manier van theatermaken noemt ze verwant aan die van Sanja Mitrovic of Bernard van Eeghem. Het is documentair theater met een eigen en subjectief verhaal als basis.

In de voorstelling zit ook een filmpje waarin Dreyer mensen op straat in Berlijn de naam van de piloot voorlegt. De meesten kennen hem nog. Niet alleen van zijn hachelijke actie, maar ook vanwege een latere poging tot moord, waarvoor hij enkele jaren in de gevangenis heeft gezeten. Dreyer: ‘Ik vind de grens tussen held en hooligan interessant. Rust reageert voortdurend heel emotioneel en irrationeel.

Hij kan niet anders. Toch lukt het hem om een vliegtuig te landen op het Rode Plein, in het hol van de leeuw. Daar heb je wel enig verstand voor nodig. Hij nam een groot risico en ik denk dat hij zich niet bewust was van wat er precies op het spel stond. Dat is problematisch, maar het heeft ook een ruwe, poëtische kracht.’ Dreyer, die tegenwoordig in Brussel woont, heeft een linkse en anarchistische achtergrond in Duitsland. Ze demonstreerde op een gegeven moment haast wekelijks. ‘Ik ben nu een theatermaker en geen wereldverbeteraar meer. Toneel, zeker in de kleine zaal, bereikt een zeer gering aantal mensen. Maar het is mijn medium, hier kan en wil ik uitdrukken wat mij bezighoudt. En hoe klein ook, ik hoop dat ik met mijn verhaal ruimtes open in hoofden van toeschouwers.’

Vincent Kouters is vaste medewerker van de kunstredactie van de Volkskrant.