print paginaHoe beeldende kunst, theater en film de documentaire/ het documentaire omhelzen

VOORBESCHOUWING EXPANDING DOCUMENTARY

In de expositie Expanding Documentary zetten beeldend kunstenaars en filmmakers de documentaire naar hun eigen hand. Op kritische en eigenzinnige wijze zoeken zij naar nieuwe manieren om recht te doen aan de complexe werkelijkheid. - door Raymond FrenkenRaymond Frenken is cultuurwetenschapper en freelance cultuurjournalist.

Autoriteit heeft een stem, en wel die van Richard Wells. Met zijn warme bariton en perfecte Britse dictie weet hij iedereen te overtuigen van de kwaliteit van een product of geloofwaardigheid van een idee. Wells prijst zichzelf dan ook aan met de woorden: ‘If you need the warm, professional voice of experience and authority… call me.’ In de geluidsstudio die hij in zijn Brussels herenhuis inrichtte, heeft hij de afgelopen twintig jaar meer dan zesduizend radio- en televisiedocumentaires, films en commercials voorzien van een voice-over.

Ook de Vlaamse kunstenaar Jasper Rigole (1980) deed een beroep op Wells. In zijn documentaire Paradise Recollected reflecteert Rigole op de betekenis van 8mm-amateurfilms die hij op rommelmarkten vond. Deze films uit de jaren vijftig, zestig en zeventig – van vakanties tot eerste babystapjes – worden doorgaans niet waardevol genoeg geacht om in musea of archieven te bewaren. Toch maken ze deel uit van het ‘verzamelde geheugen’, stelt hij. Paradise Recollected gaat in op de waarde van deze films, die ons het gedroomde paradijs tonen waar het eeuwig vakantie is, de zon altijd schijnt en de politieke en economische gebeurtenissen die de geschiedenisboeken wél hebben gehaald mijlenver verwijderd lijken. De nostalgische beelden en de uiterst betrouwbaar klinkende stem van Wells maken het verleidelijk je over te geven. Wat je ziet wordt waar.

Rigole is een van de deelnemers aan Expanding Documentary, een expositie in de Brakke Grond die is georganiseerd in samenwerking met het documentairefestival IDFA en de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten (KASK) in Gent. Voor de expositie zijn beeldend kunstenaars en filmmakers geselecteerd die zich op verschillende manieren bezighouden met het verruimen van de documentaire als genre. Hoewel enkelen daarvoor niet-filmisch werk inzetten – een sculptuur, een performance – tornen de meesten vanuit het medium film zelf aan de eigenaardigheden van de documentaire. In alle werken wordt bovenal gereflecteerd op de manier waarop in de klassieke documentaire een ‘werkelijkheidseffect’ wordt nagestreefd.

De documentaire die Rigole ons voorschotelt, overtuigt op het eerste gezicht. Toch zijn er ook aanwijzingen dat we alles met een korreltje zout moeten nemen. Op ernstige toon wordt verhaald over het International Institute for the Conservation, Archiving and Distribution of Other people’s Memories (IICADOM), dat marktleider zou zijn in het onderzoek naar andermans herinneringen. Zo pompeus als de naam van dit instituut, zo ongeloofwaardig is de bewering. Bovendien zijn de filmbeelden fraaie illustraties van wat wordt gezegd, maar dienen ze nergens de argumentatie – zoals je zou verwachten. De klassieke documentaire, zo vertelt Rigole met zijn half-serieuze, half-ironische film, beweert ons iets te vertellen over de werkelijkheid, maar in de meeste gevallen is die claim
gestoeld op een opportunistische interpretatie van foto’s, filmbeelden en andere feiten, die dienen als bewijsmateriaal voor een met autoritaire stem uitgesproken verhaal. Het is deze ambiguïteit die voor veel beeldend kunstenaars een bron van inspiratie is.

Hoe ze hun commentaar op die ambiguïteit vervolgens vormgeven, is heel verschillend. Expanding Documentary laat zien dat er allerlei strategieën zijn om met de documentaire om te gaan. Er wordt bijvoorbeeld gekozen voor een uitgesproken associatieve en subjectieve benadering van een onderwerp – die ver afstaat van de beschrijvende, haast antropologische aanpak van de klassieke documentaire. De Nederlandse Jasmina Fekovic (1976) presenteert een werk waarin zij de invloed van geluid op dieren onderzoekt. In een installatie toont zij beelden van haar kat die, via een mobiele telefoon, naar haar stem luistert en reageert op de trillingen en frequenties in die stem.

Ook zijn er films die zich kenmerken door een bewust poëtische en intieme esthetica, die in contrast staat tot het exhibitionisme en de spektakelzucht van veel hedendaagse televisiedocumentaires. In een nieuw werk, Temps Mort, combineert Jasper Rigole opnieuw 8mm-amateurfilms, maar nu draait het om de laatste paar minuten van een filmrol die nog gauw zijn volgeschoten met iets onbeduidends om zo snel mogelijk het rolletje naar het ontwikkelcentrum te kunnen sturen. Dus zie je opnames van moestuinen, huisdieren of oma op een stoel – zonder veel omhaal gefilmd. Zijn temps mort is daarmee een ontmoeting tussen de onwillekeurige herinneringen van Prousts temps perdu en het klassieke nature morte: het stilleven dat in alles het verglijden van de tijd ademt.

Een andere mogelijkheid voor kunstenaars om een eigen draai te geven aan het genre van de documentaire, is om te spelen met de opstelling van hun audiovisuele werk. Ze voelen zich niet verplicht hun film via de geijkte monitor of projectie te tonen in een verduisterde zaal. Sarah Vanagt (1976) wil haar opnames van ezels die in Britse verpleegtehuizen worden ingezet bij de verzorging van dementerende bejaarden, juist projecteren in de openbare ruimte. Het contact met de dieren wordt rustgevend geacht en leidt tot het ophalen van jeugdherinneringen bij de bejaarden. De voorbijganger die in hartje Amsterdam wordt geconfronteerd met deze bijzondere ontmoetingen, levert het hopelijk ook een moment van onthaasting en inspiratie op.

Voor Expanding Documentary heeft een enkele kunstenaar zijn eigen documentairefilm tot uitgangspunt genomen voor nieuw, beeldend werk. Vincent Meessen (1971) presenteert bijvoorbeeld in een multimediale opstelling materiaal dat hij eerder gebruikte voor zijn documentaire Vita Nova. Deze film is het verslag van zijn zoektocht naar de Afrikaanse kindsoldaat die in 1955 op de cover van Paris Match stond, vol eerbied de Franse vlag saluerend. Meessen ontrafelt het levensverhaal van de (inmiddels overleden) man en legt daarmee dimensies bloot die de coverfoto ontbeert. In zijn film laat Meessen zien hoe een historische werkelijkheid wordt geconstrueerd op basis van archiefmateriaal en getuigenissen. In de multimediale opstelling in de Brakke Grond biedt hij de bouwstenen uit zijn film aan in een nieuwe ordening die losstaat van de lineaire montage van de geijkte documentairefilm. De toeschouwer kan hieruit een eigen narratief destilleren. Bovendien wordt de oorspronkelijke documentairefilm op zijn beurt gedocumenteerd en tot bron van nieuwe lagen en interpretaties gemaakt.

De naïeve gedachte dat documentaires de werkelijkheid op een objectieve manier zouden weergeven, hebben we al lang achter ons gelaten. Er zijn zelfs documentaires met gedramatiseerde scènes. Vreemd genoeg heeft dit voor het gros van de documentairemakers niet geleid tot een andere manier van samenstellen en presenteren van hun werk. Expanding Documentary laat zien dat er ook kunstenaars en innovatieve documentairemakers zijn die wel degelijk zoeken naar nieuwe vormen die meer recht doen aan de complexiteit van onze samenleving. Ze streven niet naar een eenduidige representatie van de werkelijkheid, maar zijn veel meer geïnteresseerd in waarachtigheid.
Door verschillende verhaallijnen en interpretaties naast elkaar te laten bestaan en hun materiaal op andersoortige of zelfs meerdimensionale wijze te presenteren, ondergraven zij de vanzelfsprekende autoriteit van de geijkte documentaire. Zo leggen zij bloot hoe onze ervaring van de werkelijkheid meer en meer wordt bepaald door de media. Tegenover die ene autoritaire stem, bijvoorbeeld van Richard Wells, plaatsen zij een meerstemmig koor. In een tijd waarin debatten steeds vaker worden versmald tot ongenuanceerde zwart-wit tegenstellingen, is dat maar al te welkom.

Expanding Documentary was van 19.11.10 t/m 09.01.11
te zien in de Brakke Grond en was onderdeel van De Brakke Grond & IDFA. Zie ook:
www.kaskprojecten.be/expandingdocumentary.

 Raymond Frenken is cultuurwetenschapper en freelance cultuurjournalist