print paginaFotografie ontmoet performance

De kunstenaars van het internationale platform Time to meet onderzoekt het medium fotografie. In het
door hen georganiseerde festival The Second Act in de Brakke Grond doen zij dit aan de hand van onder meer performancekunst. Time to meet is een gelegenheidscollectief. Voor The Second Act nodigden zij de Canadese curator Chris Clarke uit.

INTERVIEW CHRIS CLARKE OVER THE SECOND ACT FOTOGRAFIE: KIEZEN OP DE TWEESPRONG

Alle fotografie is subjectief, stelt curator Chris Clarke. In het vierdaagse festival The Second Act paart hij fotografie aan performance, om zo de (on)mogelijkheden van die subjectiviteit te onderzoeken.
door Raymond Frenken

‘De vraag in welke mate de fotografie objectief is, is in veel opzichten achterhaald’, benadrukt Chris
Clarke, curator van het fotografiefestival The Second Act in de Brakke Grond. Inderdaad, de meeste fotografen (en hun publiek) zijn zich er tegenwoordig wel van bewust dat een beeld gemanipuleerd, verkeerd begrepen, toegeëigend en vervormd kan worden. Niet alleen in fysieke zin, door het te bewerken in Photoshop, maar ook wat betreft context. Het is ook niet het punt dat Clarke wil maken: ‘The Second Act viert die subjectiviteit, met al haar mogelijkheden en beperkingen.

’Clarke (1975) werd door het internationale kunstenaarsplatform Time to meet gevraagd om het vierdaagse festival samen met hen te organiseren. De Canadees werkt als curator bij de Lewis Glucksman Gallery in het Ierse Cork en is fotografie- en filmcriticus. Voor The Second Act stelde hij een programma samen waarin fotografie en performance centraal staan, maar waarin ook andere media, zoals film, video en installatiekunst, aan bod komen. Lezingen en discussies zorgen voor de inhoudelijke verdieping van het thema.

De titel van het festival verwijst naar de wereld van het theater. In de tweede akte van een toneelstuk
ontvouwt het drama zich. De hoofdpersonen vinden obstakels op hun pad en de intriges verdichten tot een onontwarbare kluwen. De oplossing, die zich pas in de derde akte zal aandienen, is verder weg dan ooit. Onzekerheid, onbegrip en besluiteloosheid voeren de boventoon. Tegelijkertijd is er sprake van een grote openheid: niets ligt vast en alles lijkt mogelijk. Deze openheid en onbepaaldheid ziet Clarke als de gemene deler tussen fotografie en performance.

Clarke: ‘Voor mij zijn fotografie en performance onlosmakelijk verbonden. De tweede akte is in het
theater het moment waarop een handeling zich op een tweesprong bevindt. De weg ligt open, maar er moet een keuze worden gemaakt. Zo’n selectieproces ligt ook aan de basis van uiteindelijke fotografische beeld. Uit een zee van tijd en ruimte wordt één enkel ogenblik vastgelegd. Daardoor is elke foto van nature subjectief, partijdig en onvolkomen, en dus open voor interpretatie.’

Toch kent de fotografie, in al haar subjectiviteit, nog steeds beperkingen. Clarke: ‘The Second Act gaat specifiek over het kruispunt waar de foto niet meer in staat is de essentie van een live handeling uit te drukken. Als je deze ‘onvolkomenheid’ onderkent, leidt dat tot nieuwe vragen en mogelijkheden. Want: hoe verbeeld je bijvoorbeeld een performance? Hoe vang je de subjectiviteit van de reacties van de toeschouwers, de spontaniteit van de interactie tussen performer en publiek?’

De Vlaamse kunstenaar Vaast Colson (1977) maakt dit heel expliciet door foto’s te tonen van zijn performances, die zonder zijn medeweten zijn gemaakt door toeschouwers. Je ziet hem ’s nachts over een muur klauteren of doelloos rondhangen bij een grauwe muur. Doordat de context van deze oorspronkelijke acties ontbreekt, zijn de foto’s geladen met een gevaarlijke spanning. ‘Wat is hier gaande?’, vraag je je af. De anonieme fotografen lijken Colson telkens te betrappen op iets illegaals. The Second Act brengt werken samen waarin het spanningsveld tussen fotografie en performance op verschillende manieren wordt onderzocht. Er zijn performances die gebruik maken van een camera of ernaar verwijzen. En er zijn fotowerken, installaties en films die refereren aan live optredens en de podiumkunsten. Een werk waarin die kruisbestuiving duidelijk wordt, is een film van de Oostenrijkse kunstenaar Christoph Meier (1980). Voor Ohne Titel (Filmsetperformancebühnefilm, 2009) nodigde hij een filmcrew uit in zijn atelier en vroeg hen de camera op zichzelf te richten. Uit hun blikken en houding blijkt hoe ongemakkelijk ze zich daarbij voelen, omdat ze niet gewend zijn zelf voor de camera te staan. De film laat zien wat er normaal gesproken buiten beeld plaatsvindt tijdens filmopnames. Meier ontregelt de situatie verder door onverwachte acties, zoals het afschieten van een confettikanon. Hierdoor is niet meer duidelijk wat nu werkelijk, en wat geënsceneerd is.

Om de relatie met performance en theater te benadrukken, heeft de tentoonstelling drie overlappende subthema’s die verwijzen naar de podiumkunsten en naar de Brakke Grond zelf, als ruimte waar verschillende disciplines samenkomen. Die thema’s zijn ‘het rekwisiet’, ‘de acteur’ en ‘het podium (en de ruimte daaromheen)’. Clarke: ‘Deze subthema’s en de manier waarop de tentoonstelling wordt ingericht, zorgen ervoor dat je gaat dwalen door de tentoonstelling en een non-lineaire weg aflegt van film, via performance, naar fotografisch werk, of juist totaal anders.’

Clarke vat fotografie ruim op, spreekt van ‘expanded photography’. Clarke: ‘Het zijn allemaal werken die zich richten op de aard, de voorwaarden van de fotografie. Dat is wat hen verbindt. Een videowerk dat gebruik maakt van ideeën over afbreking, herhaling of verstilling, kan meer zeggen over fotografie dan een fotowerk zelf. Hetzelfde geldt voor performances die fotomateriaal gebruiken als basis, of die de manier waarop een handeling wordt gedocumenteerd, verwerken in de handeling zelf. We tonen bijvoorbeeld twee films van de Noord-Ierse kunstenaar David Sherry (1974), waarin hij rent om de tram of de bus te halen maar deze telkens nét mist. Deze herhaling verhoudt zich tot ideeën over het poseren voor een foto, het repeteren van een scène en timing. Hoewel zijn falen doelbewust is, leidt het toch tot een overduidelijke en authentieke manifestatie van zijn ellende.’

De staat van onzekerheid en onbestemdheid die The Second Act wil tonen en laten ervaren, is voor Clarke ook een metafoor voor de situatie waarin wij ons bevinden: ‘Kunst is in staat uitdrukking te geven aan gebeurtenissen die buiten onze controle liggen of onverklaarbaar zijn, bijvoorbeeld in tijden van crisis. In The Second Act staat het moment centraal waarop het verhaal niet meer duidelijk is, waarop men niet zeker weet hoe een beeld tot stand is gekomen, hoe het bedoeld is of waar het naartoe gaat. Alle werken zijn geselecteerd omdat ze die staat van onbepaaldheid overdragen. Ze maken ons bewust van deze onzekerheid. Ze bevragen de wereld om ons heen en de eigen
kunstpraktijk, en opperen nieuwe hypotheses. Ik zou niet geïnteresseerd zijn in een expositie die je “The Third Act” zou kunnen noemen, waarin wordt uitgegaan van een pasklare oplossing voor de problemen.’

Raymond Frenken is cultuurwetenschapper en freelance cultuurjournalist.

08 sep – 11 sep 2011
opening: 8 sep, 19u00
The Second Act: A Festival on Photography Goes Live