print paginaSam Steverlynck en Saskia van der Kroef - Tweepaarogen

Aflevering 3: Francis Alÿs

Hoewel hij al bijna vijfentwintig jaar in Mexico leeft en werkt, wordt de in Antwerpen geboren Francis Alÿs (1959) nog altijd met het grootste gemak tot de top van de Belgische kunstenaars gerekend. De hedendaagse kunstinstelling Wiels in Brussel opent in oktober de eerste grote solotentoonstelling van Alÿs in België. Wat is de magie van deze kunstenaar die schildert, tekent en fotografeert, maar internationaal vooral bekend is met zijn stadswandelingen en video-installaties? De Vlaamse kunstjournalist Sam Steverlynck en de Nederlandse kunsthistorica Saskia van der Kroef vertellen.

door Mirjam van der Linden, juni 2010

SAM STEVERLYNCK
‘In Mexico-Stad heeft Alÿs zijn roeping als kunstenaar gevonden, maar zijn werk is absoluut niet “Mexicaans” of “Belgisch”. Mexico heeft hem gemaakt, veel van zijn kunst is zelfs letterlijk in Mexico-Stad verankerd. Tegelijkertijd overstijgt zijn kunst het lokale. Alÿs raakt aan kinderlijke zienswijzen en aan beelden uit de mythologie en uit sprookjes, die wereldwijd worden herkend. Zijn stadswandelingen, de paseos, boeien mij het meest. Het zijn strak geregisseerde acties met ruimte voor improvisatie, die hij uitvoerig documenteert. In Paradox of Praxis duwt hij een ijsblok door Mexico-Stad, net zo lang tot er, na negeneneenhalf uur, niets meer van over is dan een plasje water. “Een smeltend ijsblok, wat is daar nou speciaal aan?”, zou je denken. Alÿs zit met zijn kunst zo dicht op de werkelijkheid dat het inderdaad banaal kan worden. En toch gebeurt dat niet. Er zit altijd een tweede laag in zijn werk. Het ijsblok verwijst naar de vele straatventers met ijs en frisdrank in Mexico-Stad, maar ook naar de vluchtigheid en zinloosheid van het bestaan. Zoals Sisyphus eindeloos een rots de berg moest oprollen omdat eenmaal boven de rots steevast naar beneden gleed. Het persoonlijke, alledaagse parcours dat Alÿs op straat aflegt, heeft bovendien altijd een poëtische kwaliteit. Het is zo mooi eenvoudig, kinderlijk bijna, hoe hij lopend met een doorboord blik groene verf, of met een trui die uitrafelt, een spoor van zichzelf, de kunstenaar achterlaat. En daarbij tegelijk de mythe van Theseus verbeeldt, die na het doden van de gevaarlijke Minotaurus zijn weg door het labyrint terugvond dankzij een bol rode wol die Ariadne bij de ingang had vastgehouden. Zelfs zijn meer politieke werk is door de poëzie nooit te politiek. Een te politieke lading zou zijn kunst kapot maken. Zijn werk blijft overeind, ook als je de politieke realiteit bent vergeten. Eind jaren negentig lag Peru in puin, Alÿs wilde iets doen. Hij vond vijfhonderd vrijwilligers zo gek om een duin in een arme sloppenwijk van Lima handmatig, schep voor schep, tien centimeter te verleggen. When Faith Moves Mountains is wederom een staaltje Sisyfusarbeid, dat iets zegt over de hopeloze situatie van het land. De verschuiving is zo minimaal dat je haar nauwelijks ziet. De wind zal het verschil ook snel wegblazen. Zonder moraliserend te worden zegt Alÿs eigenlijk: de wereld is absurd, maar de eenling kan wel iets doen. Als kunstenaar wil hij iets bijdragen, maar hij weet dat het moeilijk is en kiest dus voor een minieme verandering. Alÿs gaat eenvoudig maar subtiel te werk. Het is zoals hij zelf in zijn foto’s en films van zijn stadswandelingen in beeld verschijnt: je ziet hem wel, maar altijd van achteren. Hij lijkt gewoon iemand op straat, een hedendaagse Elckerlyc. Aan de All Stars, zijn favoriete gymp, kun je hem herkennen.’

SASKIA VAN DER KROEF
‘Door de stad lopen met een smeltend ijsblok, een duin verschuiven, een straatjongetje een Colaflesje telkens weer een berg op te laten schoppen: Alÿs is bekend om de “gebeurtenissen” die hij creëert. Het zijn werken die alledaags zijn en tegelijk zo kleurrijk, dat ze beeldend zijn zonder dat je het beeld zelf gezien hoeft te hebben. Het doorvertelde alleen roept al van alles op. Wat dat betreft maakt Alÿs “vertelkunst”. Zelf heeft hij ooit gezegd: “Maybe you don’t need to see the work, you just need to hear about it.” Mij fascineert juist een a-typisch project van Alÿs: de installatie Fabiola, die hij een paar jaar geleden voor een museum in New York maakte. Dit werk is niet tijdelijk, maar juist heel permanent en museaal. Fabiola moet je zien. Aan de muren hangen meer dan driehonderd afbeeldingen van de heilige Fabiola. Het zijn allemaal kopieën “geschilderd, geborduurd” van een Frans schilderij, dat haar eind negentiende eeuw zeer beroemd maakte. Het origineel bestaat niet meer, wel dus deze remakes – uit allerlei landen, in allerlei stijlen, maar met telkens hetzelfde bleke gezichtje en profile, gehuld in een rode cape. Misschien geeft Fabiola, hoe anders ook, wel meer bloot van Alÿs dan zijn performanceachtige acties. Hij heeft de werkjes overal ter wereld opgedoken, ze geven dus een spoor van zijn gangen weer. Het zijn er heel veel, maar wel identiek qua beeld; met het verzamelen moet hij jaren bezig zijn geweest. Er spreekt een soort obsessie uit. Het mooie is dat Alÿs en passant ook nog talloze vragen oproept. Wie was die Fabiola? Voelt hij zich verwant met haar? Zij als de negentiende-eeuwse cultfiguur, hij als een negentiende-eeuwse flaneur die de straten afstruint voor zijn kunst. En wie zijn de makers van al die werkjes? Vanuit welke achtergrond, welke overtuiging werkten ze? Tegelijk rekt Alÿs met deze tentoonstelling het kunstbegrip op. Want vindt hij huis-tuin-enkeuken- borduurwerkjes kunst? Vindt hij kopieerwerk kunst? Dat je met zo weinig middelen, zo’n eenvoud, zo veel teweeg kunt brengen, vind ik een spannend contrast, dat overigens zeer eigen aan al het werk van Alÿs is. Ook het joch met het Colaflesje “waar staat het symbool voor, hoe verhoudt het zich tot de context?” zet aan tot nadenken. Alÿs bevraagt de structuren van de kunstwereld. Zijn “gebeurtenissen” hoeven niet tentoongesteld, maar voor de twijfelachtige Fabiola-kunst verkoos hij juist een Beaux Arts-museum. En naar een prestigieus kunstproject als de Biënnale van Venetië kwam hij niet zelf. Hij stuurde een pauw.’

Francis Alÿs: A Story of Deception, 09.10.10 t/m 30.01.11 in Wiels, Brussel. www.wiels.org. Alÿs heeft net een website geopend waar zijn werk te bekijken en gratis te downloaden is: http//francisalys.com.

Mirjam van der Linden is vaste medewerker van de kunstredactie van de Volkskrant en communicatietrainer/ tekstschrijver bij to|taal.